23 10 2012

AKARSULAR VE ÖZELLİKLERİ

AKARSULAR VE ÖZELLİKLERİ

AKARSULAR ve ÖZELLİKLERİ

Kaynak suları, yağışlar, kar ya da buz erimeleri ile oluşan ve bir yatak boyunca akan sulara akarsu denir. Akarsular küçükten büyüğe doğru dere, çay, öz, ırmak ve nehir şeklinde sıralanır. Bir  akarsuyun doğduğu yere  akarsu kaynağı, döküldüğü yere akarsu ağzı denir.


Resim Kaynak: www.cografyatutkudur.com       
Akarsuyun akımının yıl içerisinde gösterdiği değişmelere rejim  denir. Bir  akarsuyun rejimini belirleyen en önemli faktör havzasındaki yağış rejimidir.
1-Rejimlerine Göre Akarsular

Türkiye akarsu haritası için tıklayınızAkarsuyun rejimi ikiye ayrılır;   

Düzenli Rejim:  Yıl  içerisinde su seviyesinde fazla değişme olmayan akarsuların rejim tipidir. Ekvatoral bölgedeki Amazon ve  Kongo nehirleri ile Batı Avrupa’daki nehirler düzenli rejime sahiptirler.
Açıklama: http://tbn0.google.com/images?q=tbn:6tpAvOAcBahO0M:http://www.bilgipanosu.com/wp-content/uploads/2008/03/amazon-nehri.jpg  Açıklama: http://tbn0.google.com/images?q=tbn:sz30cRSFWQYLzM:http://upload.wikimedia.org/wikipedia/tr/4/42/Congo_republic_sm05.gif
       AMAZON                       KONGO

Açıklama: http://img.blogcu.com/uploads/cografyadersanesi_sd.JPG  Açıklama: http://img.blogcu.com/uploads/cografyadersanesi_sd1.JPG

Düzenli ve düzensiz rejim grafikleri

Düzensiz rejim:
Akımı aylara ve mevsimlere göre büyük değişmeler gösteren akarsuların  rejim tipidir.Orta enlemler karaların iç kısımlarındaki nehirlerden İndus, Ganj ve Sarıırmak düzensiz  rejime sahiptirler.
Açıklama: http://tbn0.google.com/images?q=tbn:XFjremlOU4WM6M:http://worldheritage.heindorffhus.dk/pakistan-Moenjodaro-IndusValleyMap.gif  Açıklama: http://tbn0.google.com/images?q=tbn:Q5EYKUSYD80R7M:http://go.hrw.com/atlas/norm_map/india.gif
              İNDUS                      GANJ
Akarsuyun rejimini etkileyen faktörler; 

Yağış rejimi ve şekli

Havzanın genişliği

Buharlaşma şartları

Barajlar ve bitki örtüsü

 

2. Beslenme Kaynaklarına Göre Akarsular:Akarsular yağmur, kar ve buz, kaynak ve göl suları ile beslenirler. Havzası geniş olan akarsular bu kaynakların bir kaçı ile birden beslendiği için karma rejimli akarsular olarak adlandırılırlar.

a) Yağmur Suları İle Beslenen Akarsular: Akdeniz ikliminin görüldüğü yerlerde, akarsularda yazın seviye düşmesi,kışında seviye yükselmesi görülür.Karstik kaynaklarla beslenen akarsularda, seviye düşmesi fazla olmaz. Akdeniz akarsu rejimi, barajın olmadığı akarsu veya kolunda görülür. Örnek: Baraj olan  Seyhan-Ceyhan-Gediz-Manavgat gibi akarsular doğal özelliğini kaybetmiştir.

b) Kar ve Buz Suları İle Beslenenler: Bu rejim, yağışın büyük bölümünün kar şeklinde düştüğü yüksek dağlardan kaynağını alan akarsularda görülür. Örnek: D. Karadeniz ve D. Anadolu akarsuları. Bu tip akarsularda, akım seviyesi Mart- Ağustos arasında yükselir, kışın düşer.

c) Kaynak sularıyla beslenenler: Örnek: Manavgat ve Köprücay’dır.

d) Gölden çıkan akarsular:

v     Beyşehir gölünden çıkan ve Konya arazisini sulayan Çarşamba suyu

v     Eğirdir gölünden çıkan Kovada çayı.

v     Manyas gölüne ulaşıp, tekrar gölden çıkan Koçaçay

v     Ulubat gölünü ulaşıp tekrar gölden çıkan Kemalpaşa- Orhaneli

v     Erzurum ovasının doğu ve güneyindeki bataklık ve göllerden çıkan Karasu

v     Çıldır gölünden çıkan Arpaçay

 e) Karma rejimli akarsular: Ülkemizdeki büyük akarsulardan Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Fırat ve Dicle önemli karma rejimli akarsulardandır.bu tür akarsular, farklı iklim bölgelerinden beslenir.

3. Döküldüğü Yere Göre Akarsular:Kollarıyla birlikte bir akarsuyun sularını topladığı sahaya havza denir.

Akarsu havzaları ikiye ayrılır:

a. Kapalı Havza:  Sularını  denize ulaştıramayan akarsuların havzalarına kapalı havza  denir. Kapalı havzaların oluşmasındaki temel etken yer şekilleridir. Sıcaklık  ve nem koşulları  da kapalı havzaların oluşmasında etkilidir.

a) İç Anadolu Kapalı Havzaları:

1-Afyon, Akarcay havzası:Güneyde sultan dağları, Kuzeyde Emir dağları, kütlesi arasında çökme sonucu oluşmuş içinde Karamuk, Akşehir ve Eber göllerinin bulunduğu havzadır. Eber gölünün suları Akşehir’e dökülür. Akşehir’in suyu tuzlu, Eber’in suyu tatlıdır. Karamuk gölünün suları, bir düden vasıtasıyla Eğirdir gölüne dökülür.

2-Konya kapalı Havzası:Güneyde Toros dağları, kuzeyde Obruk platosu ile çevrilidir. Bu havzada Beyşehir gölünden gelen Çarşamba suyu dökülür. Bu havzaya dökülen akarsular, tuzlu bataklıkları besler.

Açıklama: http://tbn0.google.com/images?q=tbn:-tQa3J9axGK6MM:http://www.wwf.org.tr/typo3temp/pics/b3964f649a.jpg
3-Tuzgölü havzası:

Tuzgölü çevresi, çökme sunucu oluşmuştur. Havzanın çevresindeki yüksek sahalardan gelen kısa boylu akarsular. Tuz gölüne dökülür.

b) Göller Yöresi Kapalı Havzaları:

1-Burdur gölü havzası:Çevreden gelen bir çok geçici akarsu ile, Tefenni ovasından gelen Eren çayı dökülür.

2-Acıgöl Havzası:Doğudaki Söğüt dağlarından kaynağını alan geçici akarsular dökülür.

Not: Göller yöresinde ayrıca Salda, Yarışlı, Burak ve Kestel gölleri kapalı havza özelliği taşır.

c) Van kapalı havzası:

Van gölünün güneyinde Bitlis, kuzeyinde ise volkanik dağlar uzanır.Van gölü, Nemrut dağından çıkan lavlar sonucu oluşmuştur. Van gölünün suyu sodalıdır.

 

 

YER ALTI SULARI VE KAYNAKLAR

Yağışlarla yeryüzüne inen suların bir kısmı akışa geçer, bir kısmı buharlaşır, bir kısmı bitkiler tarafından tutulur ve bir kısmı ise toprağa sızar. Yeraltı sularının oluşabilmesi için yüzeysel suların yeraltına sızması  gerekir. Yeraltına sızan sular geçirimsiz bir tabaka üzerinde birikir ve yeraltı  sularını oluşturur. Yer altı  suyu taşıyan tabakalara akifer  adı  verilmektedir. Yeraltı  sularının kendiliğinden yeryüzüne çıktığı  yerlere  ise  kaynak ismi verilir.Açıklama: http://img259.imageshack.us/img259/9061/suhe9.jpg
Yeraltı suyunun miktarını ve beslenmesini, yağış miktarı, yüzeyin eğimi, bitki örtüsü ve taşların geçirimlilik özelliği belirler.
Suların yeraltına sızmasını etkileyen faktörler:

1.Arazinin geçirimlilik derecesi, 

2.Yağış miktarı,

3.Yağışın şekli,

4.Sıcaklık ve buharlaşma,

5.Arazinin eğimi, 

6.Bitki örtüsü.  

Yağmur ve kar sularını yeraltına kolay sızdıran taşlara geçirimli taşlar denir. Geçirimli taşların başlıcaları, kumtaşı, çakıl taşı, kalker ve bazalttır. Geçirimli taşlarda oluşan tabakalardan geçerek dibe sızan sular geçirimsiz taşlardan oluşan tabaka üzerinde birikir. Geçirimsiz taşların başlıcaları, kil, şist, marn, granittir.

 

Özellikle arazinin geçirim derecesi etili olmaktadır. Geçirimsiz arazilerde sular yeraltına fazla sızamamakta, geçirimli ve kayaların gözenekli bir yapıda olduğu arazilerde sızma fazla olmaktadır. Özellikle yağışın çok ve arazinin geçirgen ve gözenekli olduğu yerler yer altı sularının çok olduğu alanlardır.   

Yeraltı sularını besleyen kaynaklar:

1-Yağışlar,

2-Akarsular ve göller,  

3-Eriyen kar ve buz sularıdır.


Yeraltı suları kayaların çatlaklarından veya tabakaların yamaç, vadi, faylar tarafından kesildiği yerlerden, ya da çeşitli şekillerde insanların açtığı kuyulardan yeryüzüne çıkar. Yeraltı sularının kendiliğinden yüzeye çıktığı yerlere de “kaynak” ( Göze, eşme, memba, pınar) denir.

 

Kaynak sularının kalitesi, suyun geldiği yerdeki kayanın kimyasal özelliğine bağlıdır. Silisli kayalardan çıkan kaynak suları, çözünmüş kireç içermediği için içme suyu olarak kullanılmaya uygundur. (Örneğin Uludağ, İzmir, Tokat, Niksar olduğu gibi). Kireçli arazilerden çıkan kaynak suları kireçli, jipsli arazilerden çıkan kaynak suları acı olduğu için içme suyu olarak kullanılmaya elverişli değildir.                

Yeraltı sularının önemi:

1-İçme ve kullanma suyu temininde,

2-Yarı kurak ülkemizde yaz kuraklığında tarım alanlarının sulanması,

3-Sağlık ve turizm açısından önemli yeri vardır.

4-Kültür balıkçılığı ve son yıllarda paketlenip ihracatta önemli yer tutar.

 

KAYNAK ÇEŞİTLERİ ve ÖZELLİKLERİ

Yamaç (Vadi) Kaynağı

Yeraltına sızan suların bulunduğu tabakanın birvadi tarafından kesilmesi ile oluşan kaynaktır.  Genellikle          vadi yamaçlarında görülür. 

 
Açıklama: http://bp2.blogger.com/_0e3lf_GJFWU/RjeDCH1RjnI/AAAAAAAAAJk/L8V8qrE2pfE/s400/yama%C3%A7+kaynak.jpg


Karstik Kaynak (Voklüz)

Karstik sahalarda kalker tabakaları  arasındaki boşlukları doldurmuş olan yer altı  sularının yüzeye çıktığı kaynaktır. Bol miktarda kireç içeren bu kaynakların suları  genellikle sürekli değildir. Yağışlarla beslendikleri için karstik kaynakların suları soğuktur. 

 Açıklama: http://tbn0.google.com/images?q=tbn:GZo4P8gptoleBM:http://www.e-cografya.com/galeri/data/media/20/101_0932.JPG  Açıklama: http://tbn0.google.com/images?q=tbn:M61LkR7Ur-fIDM:http://img.blogcu.com/uploads/cografyadersanesi_dv.JPG

Şekillerin büyük hali için üstüne tıklayınız.

Fay Kaynağı

Geçirimli tabakalarda toplanan yeraltı  sularının kırık hattını takip ederek yeryüzüne ulaşmasıyla oluşan kaynaklara fay kaynağı  denir. Fay  kaynaklarını  suları  genellikle sıcak olduğu için kaplıca ve ılıca adını alır


 

Yerkabuğunun derinliklerinden geldiği için suları  sıcak olan kaynaklara kaplıca ve ılıca denir.Bu kaynakların suları  36° den (insan bedeninin sıcaklığından) düşükse ılıca yüksekse kaplıcadır.Bu       sular geçtikleri taş ve tabakalardaki çeşitli   mineralleri eriterek bünyelerine aldıkları için mineral bakımından zengindir.

 

Gayzer

Volkanik bölgelerde   basınç  altındaısınan yeraltındaki suyun, belirli aralıklarla fışkırması ile oluşan kaynaklardır.Yeni Zelanda ve İzlanda'da yaygındır.

 

Artezyen Kaynağıİki geçirimsiz tabaka arasında sıkışmış  olan yeraltı  sularının üstteki tabakanın  delinmesine bağlı  olarak fışkırarak yeryüzüne çıkan basınçlı yeraltı  sularının  oluşturduğu kaynaklardır.

Açıklama: http://www.harunyahya.org/imani/hy_kuran_mucizeleri/res/artezyen.jpg

 

1216
0
0
Yorum Yaz